قاسم فراهانی در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «دیار آفتاب» گفت: در شهریور ۱۳۲۰ (سپتامبر ۱۹۴۱) و هم‌زمان با اوج‌گیری جنگ جهانی دوم، ایران با وجود اعلام بی‌طرفی، هدف تهاجم نیروهای بریتانیا و شوروی قرار گرفت. متفقین این اقدام را با بهانه حضور کارشناسان و عوامل آلمانی در ایران توجیه کردند. در پشت پرده این تهاجم، نگرانی جدی از دسترسی آلمان به منابع نفت و راه‌های ارتباطی استراتژیک ایران نهفته بود. موقعیت ویژه ایران و راه‌روی تدارکاتی آن، کریدور حیاتی برای ارسال کمک‌های جنگی غرب به شوروی محسوب می‌شد.

کارشناس مسائل سیاسی در استان مرکزی بیان کرد: تهاجم گسترده از شمال و جنوب که با غافل‌گیری ارتش جوان ایران همراه شد، به سرعت به اشغال تهران انجامید. این شکست نظامی، سرآغاز پایان سلطنت رضاشاه پهلوی بود که با فشار مستقیم متفقین و پس از ۱۵ سال حکومت، مجبور به کناره‌گیری شد و در ۲۵ شهریور همان سال، تاج و تخت را به فرزند خود محمدرضا واگذار کرد . علی‌منصور (نخست‌وزیر وقت) استعفا داد و محمدعلی فروغی مأموریت یافت تا اوضاع را مدیریت کرده و زمینه‌های انتقال قدرت را فراهم سازد .

وی افزود: برای قانونی جلوه دادن حضور خود، متفقین دولت ایران را وادار به امضای پیمان سه‌جانبه (اتحاد و دوستی) در بهمن ۱۳۲۰ (ژانویه ۱۹۴۲) نمودند. بر اساس مواد این پیمان، ایران بی‌طرفی خود را عملاً کنار گذاشت و متعهد شد که تمام زیرساخت‌های ارتباطی، حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای، بنادر و شبکه‌های نفت را در اختیار نیروهای متفقین قرار دهد. این پیمان که در ظاهر برای حفظ تمامیت ارضی ایران منعقد شده بود، زمینه‌ساز دخالت مستقیم و گسترده آن‌ها در امور داخلی کشور شد.

فراهانی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین پیامدهای اشغال، تصرف سیستم‌های پست، تلگراف و بی‌سیم کشور بود. بر اساس بندهای «ب» و «د» پیمان سه‌جانبه، متفقین کنترل کامل شبکه‌های مخابراتی را در دست گرفتند و حتی حق سانسور مکاتبات را برای خود محفوظ داشتند . این سلطه نه تنها منبع درآمدی مهمی را از دولت ایران سلب کرد، بلکه باعث اختلال اساسی در فعالیت‌های اقتصادی و تجاری، کاهش سطح خدمات اداری و تحمیل هزینه‌های سنگین به مردم و دولت گردید.

کارشناس مسائل سیاسی در استان مرکزی تصریح کرد: حضور خارجی‌ها در سیستم راه‌آهن و جاده‌های کشور نیز خسارات جبران‌ناپذیری برجای گذاشت. سوخت‌رسانی، واگن‌ها و لوکوموتیوها به شدت مستهلک شدند و این شریان حیاتی که در دوره رضاشاه با هزینه‌های گزاف ساخته شده بود، به خدمت اهداف نظامی متفقین درآمد. سیستم اداری حمل‌ونقل دچار فساد و بینظمی شد و حقوق کارکنان این بخش نیز تضییع گردید. در واقع، زیرساخت‌های مدرن ایران که نماد استقلال و پیشرفت کشور بود، به ابزاری برای تأمین نیازهای جنگی بیگانگان تبدیل شد.

وی عنوان کرد: پیش از جنگ، صنایع نوپای ایران به شدت به کارشناسان و تجهیزات آلمانی وابسته بود. محاصره دریایی آلمان توسط بریتانیا، این صنایع را با بحران جدی مواجه کرد. اشغال ایران توسط متفقین، ضربه نهایی را به این صنایع وارد نمود. بسیاری از کارخانه‌ها یا تعطیل شدند و یا خط تولید خود را بر اساس سیاست‌های نظامی متفقین تغییر دادند و عملاً برنامه‌های صنعتی‌سازی کشور با شکست مواجه گردید.

فراهانی خاطرنشان کرد: اشغال ایران موجب بحران‌زایی گسترده‌ای در بخش‌های کشاورزی، بازرگانی و مالی شد. متفقین با توقیف غلات و منابع، اختلال در حمل‌ونقل و تحمیل تورم، زمینه‌ساز بروز قحطی و گرسنگی در میان مردم ایران شدند. بسیاری از بازرگانان به دلیل اختلال در سیستم پست و تلگراف و سانسور شدید نامه‌ها، قادر به انجام معاملات خود نبودند و متحمل زیان‌های کلانی شدند. این وضعیت، نارضایتی عمومی را به شدت افزایش داد.

کارشناس مسائل سیاسی در استان مرکزی ادامه داد: اشغال ایران نقطه عطفی در تاریخ معاصر کشور محسوب می‌شود. این رویداد ضمن تضعیف حاکمیت ملی، زمینه را برای دهه‌ها مداخله خارجی و بحران‌های سیاسی (همچون بحران آذربایجان و ملی‌شدن صنعت نفت) فراهم نمود. این خاطره تلخ، به عنوان نمادی از استبداد خارجی و ناتوانی دولت در حفظ استقلال کشور، در حافظه تاریخی ایرانیان باقی ماند و نقش مهمی در شکل‌گیری تحولات بعدی، از جمله انقلاب اسلامی، ایفا کرد .

انتهای خبر/