این تعزیه که در بازار سرپوشیده اراک اجرا می‌شده، تنها گونه نمایش مذهبی سیار در جهان است که نظیر ندارد. در این آئین، دو گروه تعزیه‌خوان از دو محله اصلی شهر یعنی «قلعه» و «حصار» وارد بازار می‌شدند. برای آن‌که صدای گروه اول مزاحم گروه دوم نشود، فاصله بین دو گروه را با چندین پرچم و چلچراغ مشخص می‌کردند. بازار اراک به‌دلیل برخورداری از سقف‌های قوس‌دار، قابلیت انعکاس صدای تعزیه‌خوانان را داشته و در گذشته که شهر فاقد حسینیه یا تکیه بزرگ بود، بازار حکم این مکان را برای عزاداران ایفا می‌کرده است.

تعزیه سیار اراک تا سال ۱۳۴۲ به‌طور جدی برگزار می‌شد، اما به‌دلیل شرایط سیاسی حاکم، اجرای آن متوقف شد. پس از پیروزی انقلاب، در سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۱ دوباره از سر گرفته شد و پس از چندین سال وقفه، در محرم ۱۳۹۲ با پیگیری بزرگان محله قلعه احیا گردید.

علم‌گردانی، کهن‌ترین آئین استان مرکزی

علم‌گردانی روستای هزاوه، یکی از قدیمی‌ترین و ویژه‌ترین آئین‌های ماه محرم در استان مرکزی است که قدمتی بالغ بر ۳۰۰ سال دارد.

این آئین از اولین روز ماه محرم آغاز و تا روز دهم ادامه می‌یابد. در این مراسم، عزاداران هیئت سادات هزاوه با لباس‌های مشکی و شال‌های سبز، علم عزای حسینی را در میان محله‌ها به گردش درمی‌آورند. این آیین نمادین، بیانگر آمادگی برای سوگواری و اعلام آغاز ماه حزن و عزا است.

مراسم علم‌بران نیز در شهر تفرش از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. در محله «فم» تفرش که خود به سه محله کوچک‌تر تقسیم می‌شود، در روز اول محرم، مردم با چند علم سیاه به در خانه‌های صاحب علم رفته و با نوحه و چاوشی‌خوانی، او را به بیرون آوردن علم دعوت می‌کنند. این آیین حداقل از دوره قاجار تاکنون در تفرش تداوم داشته است.

نخل‌گردانی، یادبود نخل‌های بر زمین افتاده

نخل‌گردانی از دیگر آئین‌های مهم عزاداری در استان مرکزی است که به یاد نخل‌هایی که در کربلا بر زمین افتادند، برگزار می‌شود. این آیین در شهرهای خمین، تفرش و نراق با شکوه خاصی برگزار می‌گردد.

در شهر خمین، مراسم نخل‌گردانی از صبح روز عاشورا با بیرون آوردن نخل از جایگاه آغاز شده و تا ظهر عاشورا با گرداندن آن در دو خیابان اصلی شهر و مکانی که اهالی آن را «چاله نخل» می‌نامند، ادامه می‌یابد. این مراسم حداقل از دوره زندیه تاکنون استمرار داشته است.

در تفرش، نخل‌گردانی از دوره صفویه تاکنون برگزار می‌شود و در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. نخل تکیه تاریخی «طرخوران» (ترخوران) با قدمتی ۴۵۰ ساله، در عصر روز عاشورا با تجمع پرشور عزاداران به حرکت درمی‌آید.

در نراق نیز که از شهرهای قدیمی استان در حد فاصل دلیجان و کاشان است، در روز عاشورا مراسم نخل‌گردانی با بیرون آوردن دو نخل قدیمی از جایگاه خود و چرخاندن آن در خیابان‌ها و کوچه‌های بافت قدیم شهر برگزار می‌شود. زنان نیز همچون مردان، پشت سر نخل به راه افتاده و مویه می‌کنند.

طوق‌گردانی در ساوه، آغازگر حرکت به سوی کربلا

در شهرستان ساوه، آئین کهن «طوق‌گردانی» یا «علامت‌بری» از رسومات ویژه و ماندگار است که در روز سوم محرم برگزار می‌شود.

ساکنان ساوه، طوق‌گردانی را نشانه آغاز حرکت لشکر سالار شهیدان به سوی کربلا و شروع عزاداری می‌دانند. در این آئین، بانیان قدیمی، علامت‌هایی را نذر هیئت‌ها کرده‌اند و عزاداران هر هیئت، پس از جمع شدن در محل خود، به سمت خانه بانی حرکت کرده، علامت را برداشته و پس از طی مسیر، آن را در مرکز هیئت نصب می‌کنند. مردم پس از شستشو و تزیین طوق، آن را همراه با نوحه‌خوانی و مرثیه‌سرایی با تشریفات خاص به بارگاه امامزاده سید علی‌اصغر(ع) منتقل می‌کنند.

شهرستان ساوه با دارا بودن ۳۲۰ هیئت مذهبی فعال، یکی از مراکز پرشور عزاداری در استان محسوب می‌شود و تکیه کهن «خلیل‌جهانبرگ» در این شهر با قدمتی بیش از ۳۰۰ سال، همچنان میزبان سوگواران حسینی است.

جغجغه‌زنی، رسمی منحصربه‌فرد در انجدان

جغجغه‌زنی یکی از خاص‌ترین آئین‌های عزاداری استان مرکزی است که در روستای تاریخی انجدان (در ۳۷ کیلومتری شرق اراک) برگزار می‌شود.

این مراسم کهن که قدمت آن به دوره تیموری بازمی‌گردد از روز نهم ماه محرم آغاز شده و در روز یازدهم با همین آئین به پایان می‌رسد.

جغجغه، ابزاری چوبی و خراطی شده است که عزاداران با به صدا درآوردن آن، بر شدت اندوه و سوگ خود می‌افزایند. این رسم در تمام آئین‌های عزا در روزهای نهم تا یازدهم محرم و شام غریبان توسط اهالی روستا اجرا می‌شود.

تعزیه در دیگر نقاط استان

علاوه بر تعزیه سیار اراک، آئین تعزیه در دیگر نقاط استان مرکزی نیز از جایگاه والایی برخوردار است. تعزیه وفس در شهرستان کمیجان، از سنت‌های دیرینه مذهبی مردم این منطقه است که در روز ششم محرم، تعزیه «حرّ بن ریاحی» در آن اجرا می‌شود و مراحل ورود حر به صحرای کربلا و سپس بازگشت او را به تصویر می‌کشد. همچنین تعزیه در شهرستان تفرش و گرکان نیز از آیین‌های ثبت‌شده استان به شمار می‌رود.

آئین‌های دیگر و گستردگی عزاداری

مردم استان مرکزی در شهرها و روستاهای مختلف، آیین‌های متنوع دیگری را نیز در بزرگداشت شهید عاشورا برپا می‌کنند. از جمله این آئین‌ها می‌توان به مشعل‌گردانی اشاره کرد که قدمتی ۵۰۰ ساله دارد و از آیین‌های سنتی عزاداری در مناطق مرکزی ایران به شمار می‌آید.

همچنین مراسم شیرخوارگان حسینی در ساوه و دیگر شهرهای استان، یادآور مصیبت حضرت علی‌اصغر (ع) است. در شب‌های پایانی محرم (هشتم، نهم و دهم)، هیئت‌های مذهبی شهرستان‌ها به اماکن متبرکه، تکایا، حسینیه‌ها و امامزاده‌ها مشرف شده و مراسم سوگواری برپا می‌کنند.

جایگاه آئین‌های عاشورایی در میراث فرهنگی

اهمیت این آئین‌ها تا جایی است که مدیرکل میراث فرهنگی استان مرکزی اعلام کرده تاکنون ۱۵ اثر معنوی مرتبط با ماه محرم در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. این آثار شامل تعزیه سیار اراک، تعزیه وفس، گرکان و تفرش، نخل‌گردانی شهرهای خمین، تفرش و نراق، علم‌گردانی روستاهای هزاوه و عزالدین تفرش، علم‌بران تفرش، نخل‌بران منطقه ترخوران و جغجغه‌زنی روستای انجدان می‌شود.

به گزارش «دیار آفتاب» آئین‌های عزاداری ماه محرم در استان مرکزی، گنجینه‌ای ارزشمند از باورها، هنرها و سنت‌های مردمی است که سینه‌به‌سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.

از تعزیه سیار اراک با قدمتی بیش از دو قرن تا علم‌گردانی ۳۰۰ ساله هزاوه، از نخل‌گردانی ۴۵۰ ساله تفرش تا جغجغه‌زنیِ دوره تیموری در انجدان، همگی نشان از عمق ارادت مردمان این دیار به سرور و سالار شهیدان دارد.

این آئین‌ها نه‌تنها بیانگر حس مذهبی و عاطفی مردم است، بلکه بازتاب‌دهنده هویت فرهنگی و تاریخی استان مرکزی در پهنه تمدن ایرانی-اسلامی است و ثبت ملی بسیاری از این آئین‌ها، گامی مهم در جهت پاسداشت این میراث گران‌بها و انتقال آن به نسل‌های آینده است.

انتهای خبر/