رامین داعی در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «دیار آفتاب» گفت: تاریخ فرش ایران با بیش از ۱۲۰۰ سال قدمت، ریشه‌ای مستند در تمدن بشری دارد. قدیمی‌ترین فرش کشف شده در جهان، موسوم به فرش پازیریک، که در یخبندان‌های سیبری یافت شده است، با استناد به نوع بافت، الیاف و نقوش به‌کار رفته، توسط کارشناسان بین‌المللی به عنوان اثری با خاستگاه ایرانی شناسایی شده است که قدمت آن حتی به بیش از ۱۴۰۰ سال می‌رسد.

استان مرکزی؛ مهد طراحی مکتب هرات و نقش‌مایه ماهی

عضو میز تخصصی فرش استان مرکزی بیان کرد: استان مرکزی جایگاه ویژه‌ای در تاریخ فرش ایران دارد. کشف فرش‌های آنتیک و ۵۰۰ ساله‌ی سلطان‌آباد، تنها بخشی از هویت هنری این منطقه است. طبق اسناد تاریخی، در دوران نادرشاه، اساتید طراح از هرات به ایران فراخوانده شدند که تمرکز فعالیت آنان در اراک، منجر به شکل‌گیری مکتب هرات شد.

وی ادامه داد: شاخص‌ترین دستاورد این دوران، طراحی و ابداع «نقشه ماهی» در اراک بود که بعدها به سایر نقاط ایران از جمله تبریز، مود مشهد و بیجار تسری یافت و با ذوق و هنر بومیِ هر منطقه بازآفرینی شد.

هشدار نسبت به منسوخ شدن تکنیک‌های اصیل بافت

وی با اشاره به تنوع بی‌نظیر گره در استان مرکزی گفت: زمانی استان مرکزی از نظر تنوع و تکنیک‌های بافت، غنی‌ترین منطقه ایران بود و نزدیک به ۱۳ نوع تکنیک بافت در آن رواج داشت، اما متأسفانه امروزه حدود ۶ تا ۷ نوع از این تکنیک‌ها منسوخ شده و از میان رفته است. همین تنوع در اساتید، طرح‌ها و کیفیت بافت بود که در گذشته شرکت‌های بزرگی نظیر «زیگلر» را مجاب کرد تا اراک را به عنوان قطب سرمایه‌گذاری فرش انتخاب کنند.

رکود تولید و چالش‌های اقتصادی

داعی اظهار کرد: شرایط اقتصادی باعث شده است تا تولیدات انفرادی و شخصی فرش دستباف تا ۹۰ درصد کاهش یابد. هنرمندان به سمت مشاغل زودبازده سوق پیدا کرده‌اند. در حال حاضر، تولید تنها به همت سرمایه‌گذارانی سرپا مانده است که با تحمل ریسک بازار و تأمین مواد اولیه، از بافندگان حمایت می‌کنند تا این هنر فاخر به دست فراموشی سپرده نشود.

این تاجر فرش دستباف با انتقاد از ورود گسترده فرش‌های ماشینی به بازار تصریح کرد: ورود تجهیزات کارخانه‌های فرش ماشینی به عنوان یک کالای کاذب و جایگزینِ ارزان‌قیمت، آسیب جبران‌ناپذیری به هویت و اقتصاد فرش دستباف وارد کرد. متأسفانه تبلیغات گسترده‌ی این صنعت با هدف تغییر ذائقه بصری جامعه، به اصالتِ خانه‌های ایرانی آسیب زده است؛ چرا که فرش دستباف نه تنها یک کالا، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و هنری ماست که نباید فدای کالاهای مصرفی صنعتی شود.

 فرش دستباف ایران هنوز در جهان بی‌رقیب است؟

وی با اشاره به چالش‌های فرهنگی در ترویج فرش دستباف، از فقر فرهنگی به عنوان یکی از عوامل اصلی جایگزینی فرش‌های ماشینی در خانه‌های ایرانی یاد کرد. متأسفانه در شرایطی که بافندگان هنرمند ما با مشقت بسیار به تولید فرش دستباف مشغولند، خود آن‌ها در چرخه معیوب تبلیغات رسانه‌ای قرار گرفته‌اند؛ تا جایی که فرش دستباف خود را می‌فروشند تا فرش ماشینی خریداری کنند و یا به جای انتقال این هنر اصیل به فرزندان خود، فرش ماشینی را در جهیزیه قرار می‌دهند. این روند، نشان‌دهنده یک بحران فرهنگی است که جایگاه واقعی هنر فرش‌بافی را برای جامعه و حتی خود هنرمندان به درستی تعریف نکرده‌ایم.

جایگاه جهانی؛ اصالت ایرانی در برابر تولیدات انبوه

داعی عنوان کرد: فرش ایرانی علی‌رغم تحریم‌ها همچنان به عنوان یک کالای لوکس، سلطنتی و نماد هوشمندی در جهان شناخته می‌شود. هیچ کشوری از نظر کیفیت، تنوع و زیبایی نتوانسته جایگاه فرش ایران را تصاحب کند. اگرچه کشورهایی مانند هند، چین، نپال، پاکستان و افغانستان به دلیل بهره‌مندی از کارگر ارزان و مدیریت علمیِ خوشه‌ای، توانسته‌اند حجم بازار و ارزآوری جهانی را از ما بربایند، اما آن‌ها تنها بر اساس نیاز بازار و مُد روز تولید می‌کنند و از غنای تاریخی، باورها و اقلیم نهفته در تار و پود فرش اصیل ایرانی بی‌بهره‌اند.

افول صادرات استان مرکزی و ضرورت بازگشت به اصالت

عضو میز تخصصی فرش ایران خاطرنشان کرد: این استان روزگاری یکی از ارکان اصلی صادرات فرش کشور بود، اما اکنون به دلیل کاهش تنوع در نقشه و سایز، و همچنین تمایل برخی تولیدکنندگان به کپی‌برداری از طرح‌های مد روز به جای خلاقیت، سهم خود را از دست داده است. در حال حاضر حدود ۸۰ درصد صادرات فرش ایران متعلق به شهر قم است. با این حال، هنوز تولیدکنندگان فهیمی در استان مرکزی داریم که با تعصب بر کیفیت و وفاداری به نقوش اصیل، پرچم هنر این منطقه را برافراشته نگه داشته‌اند.

چالش‌های معیشتی و سرنوشت بیمه قالی‌بافان

وی با اشاره به وضعیت رفاهی هنرمندان افزود: مشکلات معیشتی و اقتصادی، توان مردم را در خرید کالاهای هنری کاهش داده و به اجبار، جایگزین‌های ارزان‌قیمت جای هنر دست را گرفته‌اند.

عضو میز تخصصی فرش استان مرکزی، با اشاره به پیگیری‌های حدودا ۲۰ ساله برای اجرایی شدن بیمه قالی‌بافان، اظهار کرد: حدود ۱۵ سال پیش، پس از تلاش‌های مستمر کمیته فرش استان و با همکاری ارگان‌هایی چون اتاق بازرگانی، اتحادیه‌ها، کمیته امداد، میراث فرهنگی، جهاد کشاورزی و تعاونی‌های تولیدکننده، طرح بیمه قالی‌بافان و هنرمندان فرش، شامل طراحان، رنگرزها و چله‌کشان، تصویب شد.

وی افزود: این اقدام، که یکی از دغدغه‌های اصلی بافندگان بود، موجب دلگرمی بسیاری از افرادی شد که به دلیل عدم امنیت شغلی، فرش‌بافی را کنار گذاشته بودند. از سوی دیگر، متأسفانه شاهد بودیم که برخی افراد سودجو نیز با سوءاستفاده از این فرصت، خود را به عنوان قالی‌باف معرفی کرده و به دنبال دریافت بیمه ارزان‌قیمت بودند.

چالش‌های اجرایی و ضرورت حمایت از هنرمندان واقعی

داعی با اشاره به لغو بیمه برخی افراد پس از بازرسی‌ها، بیان کرد: در فرآیند اجرای طرح، مشکلاتی نیز بروز کرد. برای مثال، بیمه برخی از هنرمندان که به ناحق لغو شد، یا به دلیل عدم وجود چارچوب‌های دقیق در ارزیابی‌ها بود و یا صرفاً به دلیل نبودِ فرد در زمان بازرسی. این در حالی است که ممکن بود آن هنرمند به دلایل موجهی مانند مسافرت یا خرید، در منزل حضور نداشته باشد. لازم است در این فرآیندها، فرصت دوباره به افراد داده شود و یا شیوه ارزیابی دقیق‌تر و کارآمدتری اتخاذ گردد.

این عضو میز تخصصی فرش ضمن تأکید بر ضرورت حمایت از هنرمندان واقعی، تصریح کرد: در مجموع، تصویب بیمه هنرمندان فرش گامی مثبت بود، اما سخت‌گیری‌های فعلی اگرچه در جهت جلوگیری از سوءاستفاده‌هاست، اما نباید مانع بهره‌مندی هنرمندان اصیل این صنعت از مزایای آن شود. باید چارچوب‌ها به گونه‌ای اصلاح شوند که هم از حقوق هنرمندان واقعی محافظت گردد و هم از سوءاستفاده‌های احتمالی جلوگیری شود.

وی با تأکید بر ضرورت بازتعریف جایگاه فرهنگی و اقتصادی فرش دستباف در جامعه گفت: یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های فعالان این حوزه، کم‌رنگ شدن نقش فرهنگی فرش ایرانی در میان نسل‌های جدید و ضعف در معرفی صحیح این هنر-صنعت اصیل است.

 داعی اظهار کرد: مراکز آموزش فنی و حرفه‌ای خواهران دوره‌های مختلفی از جمله آموزش فرش‌بافی درجه دو، درجه یک و حتی دوره‌های مربیگری را برگزار می‌کنند. علاوه بر این، آموزشگاه‌های خصوصی و مربیان آزاد نیز در زمینه آموزش فرش فعالیت دارند. همچنین همکاری‌هایی با برخی نهادها از جمله سازمان زندان‌ها برای آموزش مهارت‌های درآمدزا به بانوان صورت گرفته است.

مهم‌ترین چالش امروز صنعت فرش  ضعف در معرفی ارزش‌های فرهنگی آن است

این تاجر فرش مهم‌ترین چالش امروز صنعت فرش را ضعف در معرفی ارزش‌های فرهنگی آن دانست و گفت: در حالی که تبلیغات گسترده‌ای برای کالاهای مصرفی در رسانه‌ها انجام می‌شود، هنرهای اصیل ایرانی از جمله فرش دستباف سهم بسیار اندکی از این فضا دارند. فرش ایرانی صرفاً یک کالای مصرفی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از نمادها، رنگ‌ها و نقش‌هایی است که ریشه در فرهنگ، تاریخ و هویت ایرانی دارد.

وی ادامه داد: اگر مردم به ویژه نسل جوان با مفاهیم فرهنگی و هنری نهفته در فرش آشنا شوند، گرایش بیشتری به استفاده از آن خواهند داشت. امروز در بسیاری از موارد شاهد آن هستیم که خانواده‌ها هزینه‌های سنگینی برای خرید مبلمان پرداخت می‌کنند اما برای تهیه فرش دستباف که یک کالای ماندگار و سرمایه‌ای محسوب می‌شود، اولویت کمتری قائل هستند.

داعی ادامه داد: یکی از آسیب‌های جدی سال‌های اخیر، تغییر الگوی مصرف و فاصله گرفتن از نگاه سرمایه‌ای به فرش دستباف است. در حالی که فرش ایرانی علاوه بر زیبایی، ارزش اقتصادی خود را نیز حفظ می‌کند، بسیاری از کالاهای دیگر چنین ویژگی‌ای ندارند.

وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده از سوی مجموعه‌های مذهبی و تولیدی افزود: برخی نهادها از جمله آستان قدس رضوی با راه‌اندازی شرکت‌های تخصصی فرش، ضمن ایجاد اشتغال، در حفظ و توسعه هنر فرش‌بافی نیز نقش مؤثری ایفا کرده‌اند. صنعت فرش دستباف به دلیل ظرفیت بالای اشتغال‌زایی و پیوند عمیق با فرهنگ ایرانی، نیازمند حمایت، معرفی و توجه جدی‌تر از سوی رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی است.

تولید فرش یکی از اثرگذارترین فعالیت‌ها در اقتصاد کشور است

داعی با اشاره به ظرفیت‌های اقتصادی صنعت فرش دستباف اضافه کرد: تولید فرش یکی از اثرگذارترین فعالیت‌ها در اقتصاد کشور است و هر فردی که در این حوزه فعالیت می‌کند، در واقع در مسیر توسعه اشتغال و تولید ملی گام برمی‌دارد. فرش دستباف از جمله صنایع اشتغال‌زایی است که بیش از ۵۴ شغل به آن وابسته است و از این تعداد، دست‌کم ۱۴ شغل به صورت مستقیم در فرآیند تولید فرش نقش دارند. به بیان دیگر، هر تخته فرش حاصل تلاش و هنر ۱۴ استادکار، هنرمند و متخصص در رشته‌های مختلف است.

عضو میز تخصصی فرش استان مرکزی با اشاره به نقش مجموعه‌های بزرگ در توسعه این صنعت افزود: یکی از نمونه‌های موفق در این زمینه، شرکت فرش آستان قدس رضوی است که سال‌ها پیش با هدف تولید و توسعه فرش دستباف فعالیت خود را آغاز کرد. این مجموعه علاوه بر تولید، خانواده‌های کم‌برخوردار و فاقد درآمد پایدار را تحت پوشش قرار داد، به آن‌ها آموزش‌های لازم را ارائه کرد و زمینه اشتغالشان را فراهم ساخت.

وی گفت: این شرکت با تولید فرش‌های باکیفیت توانست جایگاه فرش خراسان را ارتقا دهد و به مرور وارد بازارهای صادراتی نیز شود. امروز شرکت فرش آستان قدس رضوی در شمار مجموعه‌های بزرگ تولید فرش کشور قرار دارد و علاوه بر عرضه محصولات به بازار، فرش‌هایی را برای اماکن مذهبی، امامزادگان و عتبات عالیات تأمین و ارسال می‌کند. همکاری مستمر این مجموعه با کارشناسان، استادکاران، بافندگان و همچنین شرکت سهامی فرش ایران، نقش مهمی در ارتقای کیفیت تولیدات و توسعه دانش فنی این حوزه داشته است.

داعی افزود: در حال حاضر همکاری‌های گسترده‌ای با گروه فرش دانشگاه اراک و اساتید این حوزه از جمله استادان فعال و صاحب‌نظر این رشته داریم. بسیاری از دانشجویان رشته فرش برای گذراندن دوره‌های کارآموزی و آشنایی با فضای واقعی بازار و تولید، به مجموعه‌های فعال این حوزه معرفی می‌شوند. دانشکده فرش دانشگاه اراک از ظرفیت علمی قابل توجهی برخوردار است و با حضور استادان توانمند و دانشجویان مستعد، می‌تواند نقش مهمی در تربیت نیروهای متخصص و آینده‌ساز صنعت فرش کشور ایفا کند.

انتهای خبر/