قاسم فراهانی در گفتگو با خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «دیار آفتاب» به مناسبت سالروز شهادت شهید تندگویان گفت: تندگویان تنها وزیر نفت در تاریخ معاصر است که در حین جنگ به اسارت درآمد و پس از ۱۱ سال اسارت در زندان‌های عراق به شهادت رسید و به همین دلیل پرونده او هم از نظر تاریخی و هم از نظر حقوق بین‌الملل حائز اهمیت است.

این کارشناس مسائل بین‌الملل بیان کرد: محمدجواد تندگویان در ۲۶ خرداد ۱۳۲۹ در محله خانی‌آباد تهران متولد شد. پدرش حاج جعفر تندگویان در میدان بهارستان مغازه کفاشی داشت. او آموزش‌های مقدماتی قرآنی را نزد پدرش فراگرفت و با حضور در مسجد بینایی و هیئت‌های بنی‌فاطمه و فاطمیون خانی‌آباد با معارف دینی آشنا شد. او بعدها با بتول برهان اشکوری ازدواج کرد که حاصل این زندگی چهار فرزند بود.

وی افزود: محمدجواد تندگویان کارشناسی مهندسی پتروشیمی را از دانشکده نفت آبادان به پایان رساند و در سال ۱۳۵۱ فارغ‌التحصیل شد و بلافاصله در پالایشگاه نفت تهران مشغول به کار شد. او در شهریور ۱۳۵۲ ازدواج کرد. تندگویان در سال ۱۳۵۶ در رشته مدیریت صنعتی در مدرسه عالی مدیریت تهران پذیرفته شد و در سال ۱۳۵۷ موفق به دریافت مدرک کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی شد. او در دوران دانشجویی رئیس انجمن اسلامی دانشکده نفت آبادان بود که یکی از کانون‌های فعال دانشجویی در جنوب کشور محسوب می‌شد.

فراهانی ادامه داد: فعالیت او از اواخر دهه ۱۳۴۰ آغاز شد. در آبان ۱۳۵۲ برای گسترش فعالیت‌های انجمن اسلامی به آبادان رفت، اما با فشار ساواک از پالایشگاه تهران اخراج شد. در ۱۳ آبان ۱۳۵۲ در پالایشگاه تهران دستگیر و حدود هفت ماه در سلول انفرادی نگه‌داری شد و سپس دادگاه با احتساب مدت بازداشت، او را به یک سال زندان محکوم کرد. وی در آبان ۱۳۵۳ آزاد شد و به عنوان سرباز صفر به شیراز اعزام شد.

کارشناس مسائل بین‌الملل تصریح کرد: پس از پایان سربازی در شرکت بوتان‌گاز مشغول به کار شد، اما در ۶ تیر ۱۳۵۴ با فشار ساواک و به بهانه نقص پرونده مجبور به استعفا شد. برای دور ماندن از نظارت ساواک، پیشنهاد کار در شرکت پارس توشیبا در رشت را پذیرفت و از ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶ مدیر تولید آن شرکت بود. ویژگی مهم مبارزه او این بود که مبارزه را از کارخانه و دانشگاه جدا نمی‌دانست؛ هم مهندس فنی بود و هم تشکیلات‌ساز.

 وی اظهار کرد: پس از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ تا آذر ۱۳۵۸ مدیر شرکت پارس توشیبا شد. سپس علی‌اکبر معین‌فر، وزیر نفت وقت، او را به وزارت نفت دعوت کرد و وی نماینده قائم‌مقام وزیر نفت در آبادان و عضو اصلی کمیسیون پاکسازی اداره نفت آبادان شد. در تیر ۱۳۵۹ سرپرستی مناطق نفت‌خیز جنوب به او واگذار شد و تا مهر همان سال در این سمت ماند. عملکرد موفق او در ایجاد آرامش در مراکز صنعتی جنوب و مدیریت فعالیت‌های صنعتی باعث شد محمدعلی رجایی، نخست‌وزیر وقت، در اول مهر ۱۳۵۹ او را به عنوان وزیر نفت به مجلس معرفی کند و وی رأی اعتماد نمایندگان را به دست آورد.

فراهانی با اشاره به دوران کوتاه وزارت او عنوان کرد: در مدت حدود چهل روز وزارت، کارکنان وزارت نفت را برای حفاظت از تأسیسات نفتی خوزستان سازماندهی کرد. جنگ در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ آغاز شده بود و پالایشگاه آبادان مهم‌ترین هدف بود. تندگویان برای نظارت مستقیم بر عملیات، در این مدت سه بار به آبادان رفت.

کارشناس مسائل بین‌الملل درباره روز اسارت توضیح داد: در ۹ آبان ۱۳۵۹، در چهارمین سفر، او به همراه معاونان خود از جمله مهندس بوشهری و چند همراه دیگر برای بررسی اوضاع مناطق جنگی از اهواز به سمت آبادان حرکت کرد. صبح آن روز نیروهای عراقی جاده فرعی ماهشهر ـ آبادان را در نزدیکی دارخوین در اختیار گرفته بودند، اما هیئت ایرانی از این موضوع بی‌خبر بود. به روایت سیدمحسن یحیوی از همراهان او، تصور اولیه این بود که این نیروها خودی هستند، اما با پیاده شدن محافظ و تیراندازی، مشخص شد که با نیروهای عراقی مواجه شده‌اند.

وی گفت : تندگویان خود را در پناه خاکریز کانال قرار داده بود اما بازگردانده شد و به همراه دو معاون و دو محافظ به اسارت درآمد و به بغداد منتقل شد. خودروهای همراه بعدی موفق به فرار شدند.

محمدجواد تندگویان، مردی که از کارخانه تا وزارت پیش رفت

فراهانی درباره ابعاد بین‌المللی این واقعه گفت: اسارت وزیر نفت یک کشور تولیدکننده نفت در خط مقدم، از نظر سیاسی پیام حضور مستقیم مقام‌های دولتی در جنگ را داشت. دولت ایران با استناد به مقررات بین‌المللی از صلیب سرخ و مجامع جهانی برای آزادی او درخواست کمک کرد، اما عراق او را اسیر جنگی دانست.

کارشناس مسائل بین‌الملل خاطرنشان کرد: در آستانه اجلاس وزیران نفت اوپک در بالی اندونزی در ۲۴ آذر ۱۳۵۹ نیز ایران خواستار طرح موضوع حمله عراق و اسارت وزیر نفت شد، اما این موضوع از دستور کار حذف شد و تنها اجازه صدور بیانیه به هیئت ایرانی داده شد. نکته قابل توجه این است که تا یک سال پس از اسارت و تا پایان دولت شهید رجایی، همه نامه‌های وزارت نفت همچنان به نام محمدجواد تندگویان صادر می‌شد.

وی درباره ۱۱ سال اسارت اظهار کرد: در تمام دوران اسارت تنها دو نامه از او به خانواده رسید که آخرین آن مورخ ۲۴ فروردین ۱۳۶۱ است. به نقل از برخی آزادگان، وی مدت‌ها زنده بود و حتی از شکست حصر آبادان در مهر ۱۳۶۰ و آزادسازی خرمشهر در خرداد ۱۳۶۱ مطلع شده بود. پس از آزادی تدریجی اسرای ایرانی در سال ۱۳۶۹، اخباری از زنده بودن او منتشر شد، اما دولت عراق اعلام کرد که وی در سال ۱۳۶۱ در سلول خودکشی کرده است؛ ادعایی که خانواده او در آبان ۱۳۶۹ رد کردند.

فراهانی افزود: در ۱۴ آذر ۱۳۷۰ هیئتی از ایران برای روشن شدن واقعیت به عراق سفر کرد. نظر هیئت این بود که او زنده است، اما طرف عراقی با ارائه عکس، گواهی فوت و گزارش پزشکی قانونی آن را رد کرد. سرانجام با پیگیری ایران، پیکر مومیایی‌شده او پس از ۱۱ سال تحویل گرفته شد و به کشور بازگشت. کمیته بین‌المللی صلیب سرخ اعلام کرد که او بر اثر شکنجه پس از سال‌ها بازداشت جان سپرده است. هیئت ایرانی بر مبنای معاینات کالبدشکافی، تاریخ شهادت را در فاصله سال‌های ۱۳۶۷ تا ۱۳۶۸ دانسته است.

این کارشناس مسائل بین‌الملل ادامه داد: پیکر او در ۲۵ آذر ۱۳۷۰ در قطعه ۷۲ تن بهشت‌زهرا به خاک سپرده شد و بر سنگ مزار او تاریخ شهادت درج نشده است. درباره شخصیت و میراث تندگویان می‌توان گفت همه روایت‌ها از خانواده، دوستان و همکاران بر چند ویژگی مشترک تأکید دارند؛ ایمان و ساده‌زیستی و دوری از تجمل با وجود رسیدن به وزارت، ترکیب تخصص فنی و مدیریت، شجاعت در رفتن چهارباره به آبادان زیر آتش توپخانه در هفته‌های اول جنگ، آرامش و استقامت در زندان و وفاداری تشکیلاتی از انجمن اسلامی دانشجویی تا وزارت. 

وی تصریح کرد: کتاب صنوبرهای سرخ در سال ۱۳۷۳ و کتاب وزیر نفت منم نوشته علی رستمی بر اساس ۱۲ روایت از زبان خانواده و همرزمان، از مهم‌ترین آثاری هستند که به زندگی او پرداخته‌اند. هر سال ۹ تا ۱۲ آبان به عنوان سالروز اسارت او گرامی داشته می‌شود و نام او به عنوان وزیری که در جنگ اسیر و در اسارت به شهادت رسید در تاریخ سیاسی ایران باقی مانده است.

انتهای خبر/