جنب‌ و جوش یلدایی در اراک

چند روز مانده به شب چله، حال‌ و هوای شهر اراک تغییر می‌کند. بازارها رنگ و بوی یلدایی به خود می‌گیرند و تکاپوی مردم برای خرید مایحتاج این شب به‌وضوح دیده می‌شود. از گوشه‌وکنار شهر بوی تخمه داغ، گندم برشته، ذرت بو داده و شاهدانه به مشام می‌رسد.

مغازه‌ها مملو از مشتریانی است که با وجود سرمای هوای کوهستانی اراک، دست‌ها را در جیب فرو برده و در رفت‌ و آمد هستند تا تدارک شبی خاطره‌انگیز را ببینند.

برای بسیاری از خانواده‌ها، شب چله فرصتی است تا در کنار بزرگان فامیل جمع شوند و خاطره‌ای ماندگار در دفتر زندگی خانوادگی خود ثبت کنند، فرصتی که در هیاهوی زندگی مدرن کمتر تکرار می‌شود.

کرسی، نماد گرمای خانه‌های اراکی

شب چله در اراک اغلب در خانه بزرگ‌تر فامیل برگزار می‌شود. در گذشته، کرسی‌های ذغالی و چای آتشی نقش محوری در این دورهمی‌ها داشتند و امروز نیز اگرچه کرسی‌های برقی جایگزین شده‌اند، اما حس‌ و حال آن شب‌ها همچنان زنده است. لحاف‌های قرمز رنگ، ظروف مسی قدیمی و تنقلات سنتی، جلوه‌ای نوستالژیک به این شب می‌بخشند.

بر سر کرسی، آجیل شب چله، نخودچی، کشمش، برگه زردآلو که در اراک به آن «قیصی» می‌گویند، چیده می‌شود. بسیاری از مادربزرگ‌ها از اواخر تابستان با خشک کردن زردآلو و نگهداری آن، قیصی مخصوص شب چله را آماده می‌کنند.

کشمش‌ها نیز اغلب حاصل دسترنج پدربزرگ‌ها و محصول باغ‌های قدیمی است. باور عمومی بر این است که میهمان با خود خیر و برکت می‌آورد و همین باور، درِ خانه‌ها را در این شب به روی خویشان و دوستان باز نگه می‌دارد.

خوراکی‌های مخصوص شب چله

خوراکی‌های شب یلدا در استان مرکزی تنوع زیادی دارد. از باسلوق و کفلمه گرفته تا مغز گردو، بادام سوخته، انار دانه‌شده، خرمالو و برش‌های هندوانه که برای شادی کودکان به شکل‌های خاص بریده می‌شود. پفیلا، گندم و شاهدانه‌ای که عطرشان فضای خانه را پر می‌کند و تخمه آفتابگردان نیز از اجزای جدانشدنی سفره شب چله هستند.

در برخی شهرهای استان مرکزی، غذای مخصوص شام شب یلدا «جزلاق» است، غذایی تهیه‌ شده از جگر، دل و قلوه گوسفند به همراه سیب‌زمینی سرخ‌شده که همان جغول‌بغول معروف است و جایگاه ویژه‌ای در خاطرات جمعی مردم دارد.

فال حافظ و بازی‌های شبانه

یکی از بخش‌های جدانشدنی شب چله، تفأل به دیوان حافظ است. بزرگ‌ترها کتاب حافظ را به دست می‌گیرند، نیتی می‌کنند و اشعار شاعر شیرازی را برای جمع می‌خوانند. این رسم نه‌تنها جنبه تفریحی دارد، بلکه باعث آشنایی نسل‌های جوان‌تر با ادبیات کهن فارسی می‌شود.

در کنار فال حافظ، بازی‌هایی مانند «پر یا پوچ» و «بادام‌بازی» نیز رونق دارد. کودکان و بزرگسالان با دانه‌های بادام، سرگرم بازی می‌شوند و خاطرات یلداهای قدیم، زمستان‌های پر برف و روزگاری که برف تا کمر کوچه‌ها می‌رسید، نقل محفل می‌شود.

برف و شیره، بستنی زمستانی
در برخی روستاهای اطراف اراک و دیگر شهرهای استان مرکزی، پذیرایی شب چله با «برف و شیره» انجام می‌شود. شیره انگور را با اولین برف‌های پاییزی که از دامنه‌های کوهستانی جمع‌آوری شده، مخلوط می‌کنند و این بستنی زمستانی را زیر کرسی گرم میل می‌کنند، رسمی که ریشه در زندگی ساده و طبیعت‌محور گذشته دارد.

هدیه شب چله برای عروس‌ها

در شب چله، خانواده‌هایی که به‌تازگی عروس گرفته‌اند یا دخترشان را به خانه بخت فرستاده‌اند، رسم ویژه‌ای دارند. آنان با تهیه هدیه‌ای شامل میوه، آجیل و تنقلات، هدیه شب چله‌ای را در طبق گذاشته و با ساز و آواز به خانه عروس می‌فرستند. این هدیه نماد خوش‌یمنی و آرزوی برکت برای زندگی مشترک جوانان است.

ضامنجان، شب چله به رنگ آشتی

در منطقه سه‌ده اراک، روستای قدیمی ضامنجان که نام باستانی آن «زامنگان» بوده، شب چله جلوه‌ای خاص دارد. مردم این روستا که به زبان ترکی سخن می‌گویند، با برپا کردن کرسی‌های ذغالی یا برقی، محفلی گرم برای دورهمی ایجاد می‌کنند.

یکی از رسوم ارزشمند این روستا، توجه به سالمندان تنهاست، همسایه‌ها پیرمردان یا پیرزنانی را که تنها مانده‌اند به جمع خود دعوت می‌کنند یا با بردن تنقلات، دل آنان را شاد می‌سازند.

در فرهنگ ضامنجان، شب چله نماد آشتی، رفع کدورت‌ها و آغاز دوباره است؛ شبی که می‌تواند سرآغاز صلح و همدلی در روابط انسانی باشد.

شب چله در دلیجان

شهر دلیجان نیز آئین‌های خاص خود را در شب چله دارد. در این شهر، کدو حلوایی را قطعه‌قطعه کرده و با آب می‌پزند و به عنوان دسر مصرف می‌کنند همچنین زردک یا هویج زرد بومی از خوراکی‌های اصلی این شب است که یا پخته می‌شود یا به‌صورت خام ریش‌ریش شده و خورده می‌شود.

مردم دلیجان باور دارند که هنگام خوردن زردک باید آب نوشید و این باور را با جمله‌ای نمادین بیان می‌کنند: «زردک می‌گه آبم بده تا توی آبت اندازم.»

یلدا، میراثی زنده

شب چله در استان مرکزی تنها یک جشن ساده نیست، بلکه آئینه‌ای از فرهنگ، همبستگی اجتماعی، احترام به سنت‌ها و پیوند نسل‌هاست. این آیین کهن با وجود تغییر سبک زندگی، همچنان جایگاه خود را در دل مردم حفظ کرده و هر سال با گرمای دورهمی‌ها، سرمای زمستان را قابل تحمل‌تر می‌کند.

یلدا یادآور این حقیقت است که در بلندترین شب سال نیز می‌توان با نور محبت و همدلی، تاریکی را پشت سر گذاشت.

امروزه با وجود گسترش فضای مجازی و تغییر شیوه‌های ارتباطی، شب چله همچنان بهانه‌ای ارزشمند برای بازگشت به روابط چهره‌به‌چهره و تقویت پیوندهای خانوادگی در استان مرکزی است.

بسیاری از خانواده‌ها تلاش می‌کنند در این شب تلفن‌های همراه را کنار بگذارند و با گفتگو، قصه‌گویی و شنیدن تجربه‌های بزرگ‌ترها، فضایی صمیمی و آرام ایجاد کنند. همین تعامل میان نسل‌ها سبب شده است که آئین‌های شب چله نه‌تنها فراموش نشوند، بلکه به شکلی تازه و متناسب با زندگی امروز ادامه پیدا کنند و به نسل‌های بعد منتقل شوند.

در روزگاری که زندگی شتاب‌زده شهری مجال کمتری برای با هم بودن می‌دهد، یلدا یادآور این حقیقت است که گرمای یک جمع خانوادگی، ارزشمندتر از هر سفره رنگین است و همین دورهمی‌های ساده می‌تواند سرمای بلندترین شب سال را به خاطره‌ای شیرین و ماندگار تبدیل کند.

یلدا نماد وحدت تاریخی و شکر نعمت ایرانیان

حجت‌الاسلام والمسلمین رضا تاج‌آبادی معین جهاد تبیین استان مرکزی با اشاره به فلسفه تاریخی شب یلدا گفت: شب یلدا صرفاً یک مناسبت آیینی یا یک جشن امروزی نیست، بلکه ریشه در تاریخ پرمشقت زندگی گذشتگان ما دارد، دورانی که با آغاز زمستان و بارش‌های سنگین، راه‌های ارتباطی روستاها با شهرها برای ماه‌ها بسته می‌شد و مردم با نگرانی‌های جدی معیشتی مواجه بودند.

وی افزود: در آن روزگار، زمستان آغاز سختی‌ها بود و مردم برای عبور از این دوران دشوار، با توکل و توسل به خداوند متعال و با اتحاد و همدلی در کنار یکدیگر جمع می‌شدند. این دورهمی‌ها گرمایی معنوی و دلگرم‌کننده ایجاد می‌کرد که آرامش‌بخش دل‌ها بود و امید عبور از زمستان را زنده نگه می‌داشت.

معین جهاد تبیین استان مرکزی با بیان اینکه مردم ایران از دیرباز هم متدین و هم متمدن بوده‌اند تصریح کرد: ایرانیان آموخته بودند چگونه در کنار هم، با وحدت و همبستگی، بحران‌ها را پشت سر بگذارند و تمدنی باشکوه بنا کنند. شب یلدا نماد همین روحیه همدلی و شکرگزاری است.

تاج‌آبادی با اشاره به پیشرفت‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی اظهار کرد: امروز به برکت انقلاب اسلامی و نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، فاصله میان شهر و روستا به شکل قابل توجهی کاهش یافته و عدالت در بسیاری از عرصه‌ها محقق شده است به‌گونه‌ای که شرایط زندگی روستاها قابل مقایسه با دوران پیش از انقلاب نیست.

وی عنوان کرد: نسل‌های گذشته، خاطرات تلخی از قحطی‌ها و سختی‌های شدید معیشتی دارند، روزگاری که حتی یک تکه نان از روی زمین با احترام برداشته می‌شد و شکر نعمت به‌جا آورده می‌شد. این فرهنگ ریشه در تجربه‌های تاریخی و باور عمیق به وعده الهی دارد که شکر نعمت موجب فزونی و کفران آن موجب عذاب خواهد شد.

معین جهاد تبیین استان مرکزی گفت: نسل امروز شاید دوران هشت سال دفاع مقدس، استبداد پیش از انقلاب اسلامی و فشارهای استکبار را به چشم ندیده باشد اما نشان داده‌اند که با بصیرت، هوشیاری و هوشمندی پای کار نظام، انقلاب و رهبری ایستاده‌اند و فریب دشمنان را نخواهند خورد.

تاج‌آبادی فضای مجازی را فرصتی مهم برای تبیین تاریخ دانست و افزود: اگرچه فضای مجازی می‌تواند تهدید باشد اما در صورت استفاده صحیح، بهترین فرصت برای روایت واقعیت‌ها، بیان خاطرات بزرگان و انتقال سختی‌های گذشته به جوانان و نوجوانان است.

وی با اشاره به برکات دید و بازدیدهای خانوادگی و صله رحم بیان کرد: حضور در جمع اقوام و ارتباط نزدیک میان خانواده‌ها، مانع ایجاد فاصله، شکاف و تفرقه در جامعه می‌شود. دشمنان ملت ایران، به‌ویژه آمریکا و رژیم صهیونیستی، همواره به‌دنبال ضربه زدن به این اتحاد مقدس هستند.

معین جهاد تبیین استان مرکزی خاطرنشان کرد: دید و بازدیدها، اخوت، برادری و همدلی، بزرگ‌ترین سرمایه اجتماعی ماست که تاکنون ملت ایران را در برابر طاغوت‌ها و سختی‌ها مقاوم کرده و امروز نیز می‌تواند مرهمی بر مشکلات زندگی باشد.

به گزارش «دیار آفتاب» شب چله همچنین فرصتی برای زنده نگه داشتن هویت بومی و فرهنگ محلی هر دیار است، آئین‌هایی که از دل تاریخ برخاسته‌اند و با سادگی و صمیمیت خود، مفاهیمی چون همدلی، بخشش، امید و احترام را یادآوری می‌کنند.

انتهای خبر/