حجت‌الاسلام مهدی مهدوی‌اطهر در گفتگو با خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «دیار آفتاب» گفت: دهم اردیبهشت‌ماه در تقویم رسمی کشور، یادآور یک نقطه عطف تاریخی است؛ روزی که در در آوریل ۱۶۲۲، نیروهای ایرانی به فرماندهی امام‌قلی خان موفق شدند به ۱۱۷ سال اشغالگری استعمارگران پرتغالی در تنگه هرمز و جزایر خلیج فارس پایان دهند. انتخاب این روز توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی ، اقدامی هوشمندانه برای پاسداشت نام کهن «خلیج فارس» در برابر تلاش‌های بی‌اساس برای تحریف این واقعیت مسلم تاریخی و جغرافیایی بود.

عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی اراک بیان کرد: خلیج فارس تنها یک پهنه آبی در نقشه جغرافیا نیست، بلکه پدیده‌ای پیچیده و چندلایه در تاریخ زمین، تمدن انسانی و نظام‌های اقتصادی جهان به شمار می‌آید. شکل‌گیری این دریا به میلیون‌ها سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که در نتیجه حرکت صفحه زمین‌ساختی عربی به سوی صفحه اوراسیا، گودی گسترده‌ای در جنوب فلات ایران شکل گرفت. با پایان آخرین عصر یخبندان و بالا آمدن سطح آب‌های آزاد جهان، این گودال به تدریج با آب پر شد و خلیج فارس پدید آمد. رسوب‌گذاری عظیم رودهایی چون دجله و فرات، در کنار ویژگی‌های زمین‌شناختی بستر دریا، سیمای کنونی این پهنه آبی را شکل داد. عمق نسبتاً کم، شوری بالا و گردش محدود آب باعث شده خلیج فارس یکی از خاص‌ترین اکوسیستم‌های دریایی جهان باشد و به آزمایشگاهی طبیعی برای مطالعه تغییرات اقلیمی، زیست‌شناسی دریایی و پویایی‌های محیطی تبدیل شود.

خلیج فارس جایگاهی برجسته در تاریخ جغرافیا و تمدن دارد

وی افزود: در کنار ارزش‌های طبیعی، خلیج فارس جایگاهی برجسته در تاریخ جغرافیا و تمدن دارد. نام این دریا در آثار جغرافی‌دانان و مورخان باستانی از یونان و روم تا متون علمی دوره اسلامی به صورت پیوسته ثبت شده است. چنین تداومی در نام‌گذاری جغرافیایی در سطح جهان کم‌نظیر است و نشان می‌دهد این پهنه آبی از دیرباز در حافظه تاریخی تمدن‌ها حضوری روشن داشته است.

این کارشناس مسائل سیاسی گفت: خلیج فارس در طول قرن‌ها مسیر ارتباطی مهمی میان فلات ایران، شبه‌قاره هند، شرق آفریقا و سرزمین‌های دوردست آسیایی بوده و بنادر تاریخی آن نقشی مهم در انتقال کالا، فرهنگ، دانش و تجربه‌های دریانوردی ایفا کرده‌اند. بندرهایی مانند سیراف در دوره‌های تاریخی از مهم‌ترین مراکز بازرگانی جهان به شمار می‌رفتند و شبکه گسترده‌ای از دادوستد فرهنگی و اقتصادی را به هم پیوند می‌دادند.

مهدوی‌اطهر اظهار کرد: خلیج فارس را می‌توان از منظر جغرافیایی یکی از کانون‌های کم‌نظیر جهان دانست؛ پهنه‌ای نیمه‌محصور که همچون بازویی آبی در دل خشکی‌های جنوب‌غرب آسیا پیش رفته و در انتهای شرقی خود از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌شود. این ساختار طبیعی، خلیج فارس را به بخشی از یکی از مهم‌ترین شبکه‌های ارتباطی آبی جهان بدل کرده است؛ شبکه‌ای که از شرق آسیا تا اروپا امتداد می‌یابد و قرن‌ها ستون فقرات مبادلات دریایی میان تمدن‌ها بوده است.

این دکترای علوم سیاسی تصریح کرد:  تنگه هرمز در این میان جایگاهی ویژه دارد. این گذرگاه باریک دریایی، که میان سواحل جنوبی ایران و شبه‌جزیره عربستان قرار گرفته، از نظر ژئومورفولوژیک نتیجه فرایندهای پیچیده زمین‌ساختی و فرسایشی است. عرض نسبتاً محدود آن در کنار عمق مناسب برای کشتیرانی، سبب شده از گذشته‌های دور به عنوان یک «گلوگاه طبیعی» در نقشه‌های دریانوردی شناخته شود. در علم جغرافیای سیاسی و حمل‌ونقل دریایی، چنین گذرگاه‌هایی را «چوک‌پوینت» یا نقاط گلوگاهی می‌نامند؛ مناطقی که به دلیل تمرکز جریان عبور و مرور دریایی، نقش تعیین‌کننده‌ای در پیوند مناطق مختلف جهان ایفا می‌کنند. اهمیت تنگه هرمز نه از منظر تقابل، بلکه از حیث کارکرد ارتباطی آن است؛ پلی طبیعی میان خلیج فارس و آب‌های آزاد.

خلیج فارس یکی از مراکز ثقل جغرافیایی تجارت شناخته می‌شود

وی عنوان کرد: از دیدگاه جغرافیای حمل‌ونقل، خلیج فارس بخشی از ابرراه‌های دریایی جهانی است؛ مسیرهایی که شرق آسیا، شبه‌قاره هند، آفریقا و اروپا را به هم متصل می‌کنند. این ابرراه‌ها حاصل تحولات چند هزار ساله در دانش دریانوردی، شناخت بادهای موسمی و پیشرفت ابزارهای ناوبری بوده‌اند. کشتی‌ها از بنادر شرق آسیا با استفاده از بادهای موسمی به سواحل هند و سپس به خلیج فارس می‌رسیدند و از آنجا کالاها از طریق شبکه‌های زمینی به فلات ایران، آناتولی و مدیترانه منتقل می‌شد. همین موقعیت ارتباطی سبب شد که خلیج فارس در بسیاری از نقشه‌های تاریخی جهان به عنوان یکی از مراکز ثقل جغرافیایی تجارت شناخته شود.

مهدوی‌اطهر ادامه داد: اگر به نقشه جهان با نگاهی کلان بنگریم، خواهیم دید که خلیج فارس در محل تلاقی سه قاره آسیا، آفریقا و اروپا قرار دارد. این هم‌جواری سه حوزه تمدنی بزرگ، آن را به نقطه‌ای پیونددهنده تبدیل کرده است. در جغرافیای انسانی، مناطقی که در چهارراه‌های ارتباطی قرار می‌گیرند، اغلب به کانون‌های مبادله فرهنگی و اقتصادی بدل می‌شوند. خلیج فارس نیز طی تاریخ چنین نقشی ایفا کرده است؛ نه به عنوان یک حاشیه، بلکه به مثابه یک مرکز پیوند.

عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی اراک تاکید کرد: جزایر پراکنده در پهنه خلیج فارس نیز بخشی از این ساختار جغرافیایی هستند. بسیاری از این جزایر در امتداد خطوط گسلی یا برآمدگی‌های زمین‌ساختی شکل گرفته‌اند و برخی نیز حاصل انباشت رسوبات یا فعالیت‌های نمکی‌اند. از منظر ناوبری دریایی، این جزایر در گذشته نقش نقاط راهنما را ایفا می‌کردند؛ همچون فانوس‌های طبیعی که دریانوردان با اتکا به آن‌ها مسیر خود را تعیین می‌کردند. در نقشه‌های کهن، این جزایر به عنوان ایستگاه‌های میان‌راهی ثبت شده‌اند و برخی از آن‌ها به مراکز مبادله و استراحتگاه‌های دریایی تبدیل شدند. افزون بر این، وجود این جزایر باعث تنوع زیستی گسترده‌تر و ایجاد زیست‌بوم‌های ساحلی خاصی شده است که ارزش‌های اکولوژیک بالایی دارند.

وی گفت: در ادبیات جغرافیایی معاصر، گاه از خلیج فارس به عنوان یکی از «قلب‌های تپنده» شبکه انرژی و تجارت جهان یاد می‌شود. این تعبیر بیشتر ناظر بر موقعیت مکانی و تمرکز مسیرهای کشتیرانی در این منطقه است؛ جایی که جریان قابل توجهی از تجارت دریایی جهان از آن عبور می‌کند. در واقع، اگر شبکه حمل‌ونقل جهانی را به دستگاه گردش خون تشبیه کنیم، خلیج فارس و تنگه هرمز را می‌توان به بخشی از شریان‌های اصلی آن تشبیه کرد که ارتباط میان بخش‌های مختلف این شبکه را ممکن می‌سازد.

مهدوی‌اطهر افزود: با این حال، اهمیت جغرافیایی خلیج فارس تنها به عبور و مرور کشتی‌ها محدود نمی‌شود. این پهنه آبی به دلیل شرایط خاص اقلیمی و موقعیت عرض جغرافیایی خود، در شکل‌گیری الگوهای آب‌وهوایی منطقه نیز اثرگذار است. تبخیر بالا، شوری ویژه و تبادل محدود آب با اقیانوس، ساختاری منحصر به فرد ایجاد کرده که در مطالعات اقیانوس‌شناسی اهمیت فراوان دارد. همچنین وجود منابع غنی شیلاتی و ظرفیت‌های اقتصاد آبی، این منطقه را به یکی از نقاط کلیدی توسعه دریامحور در جهان تبدیل کرده است.

عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی اراک خاطرنشان کرد: در دل این پهنه آبی مجموعه‌ای از جزایر طبیعی قرار دارد که هر یک از منظر زمین‌شناسی، زیست‌محیطی و فرهنگی ویژگی‌های خاص خود را دارند. برخی از این جزایر در نتیجه فعالیت‌های زمین‌شناختی و برخی دیگر بر اثر فرایندهای رسوبی در طول هزاران سال شکل گرفته‌اند. جزایری مانند قشم، کیش، هرمز، هنگام، لارک و خارک از مهم‌ترین آن‌ها هستند که هر یک تاریخ، فرهنگ و طبیعت منحصر به فردی دارند. جزیره قشم به عنوان بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس دارای پدیده‌های کم‌نظیر ژئومورفولوژیک مانند دره ستارگان، جنگل‌های حرا و غارهای نمکی است که توجه بسیاری از پژوهشگران زمین‌شناسی و گردشگران طبیعی را به خود جلب کرده است.

وی اضافه کرد: جزیره هرمز با خاک‌های رنگین و ساختارهای زمین‌شناسی خاص خود نمونه‌ای کم‌نظیر از تنوع معدنی در منطقه به شمار می‌آید. این جزایر در طول تاریخ نه تنها ایستگاه‌های طبیعی برای دریانوردان بوده‌اند، بلکه در شکل‌گیری فرهنگ‌های محلی، شیوه‌های معیشت و سنت‌های دریایی نیز نقش مهمی داشته‌اند. سواحل خلیج فارس نیز یکی از کهن‌ترین کانون‌های زندگی دریایی در منطقه محسوب می‌شوند. مردمان این سواحل طی قرن‌ها با دریا پیوندی عمیق برقرار کرده‌اند. مهارت‌های دریانوردی، شیوه‌های سنتی صید، موسیقی محلی، معماری سازگار با اقلیم گرم و مرطوب و آیین‌های دریایی، همگی نشان‌دهنده تعامل دیرینه انسان و دریا در این منطقه است. بادگیرهای شهرهای ساحلی نمونه‌ای از دانش بومی در سازگاری با شرایط اقلیمی هستند و موسیقی جنوب با ریتم‌های خاص خود بازتابی از زندگی در کنار دریا به شمار می‌رود. این عناصر فرهنگی نشان می‌دهد که خلیج فارس نه تنها یک جغرافیا، بلکه یک «منظر فرهنگی» زنده است که در آن طبیعت و فرهنگ درهم تنیده‌اند.

مهدوی اطهر بیان داشت: از منظر اقتصادی نیز خلیج فارس یکی از مهم‌ترین مناطق دریایی جهان محسوب می‌شود. مسیرهای اصلی کشتیرانی، بنادر بزرگ و شبکه‌های گسترده بازرگانی در اطراف این دریا شکل گرفته‌اند و آن را به یکی از محورهای مهم تجارت جهانی تبدیل کرده‌اند. علاوه بر منابع انرژی، ظرفیت‌های گسترده‌ای در حوزه اقتصاد آبی در این منطقه وجود دارد؛ از پرورش آبزیان و صنایع شیلاتی گرفته تا گردشگری دریایی، پژوهش‌های اقیانوس‌شناسی و بهره‌گیری از انرژی‌های نو. آینده خلیج فارس تا حد زیادی به مدیریت پایدار این ظرفیت‌ها و حفاظت از اکوسیستم حساس آن وابسته است.

وی ادامه داد: همچنین می‌تواند منبع درآمد مناسب و پایدار برای جمهوری اسلامی ایران باشد.خلیج فارس از منظر ژئوپلیتیک، سیاسی و امنیتی یکی از شریان‌های حیاتی و استراتژیک جهان است که معادلات قدرت در سطح بین‌المللی را تا حد زیادی تحت تأثیر قرار می‌دهد.

این دکترای علوم سیاسی گفت: دلیل اصلی و زیربنایی این اهمیت، تمرکز بی‌نظیر منابع انرژی در این حوزه است. کشورهای حاشیه خلیج فارس مالک بخش عمده‌ای از ذخایر اثبات‌شده نفت خام و گاز طبیعی جهان هستند. اقتصاد کشورهای صنعتی غربی و قدرت‌های اقتصادی نوظهور آسیایی (مانند چین و هند) وابستگی عمیقی به تداوم و امنیت جریان این انرژی دارند. در این میان، تنگه هرمز به عنوان یک گلوگاه ژئواستراتژیک بی‌بدیل عمل می‌کند.

مهدوی‌اطهر افزود: این تنگه باریک، مسیر عبور روزانه میلیون‌ها بشکه نفت و بخش قابل‌توجهی از گاز طبیعی مایع (LNG) جهان است. جایگزین کردن این مسیر دریایی با خطوط لوله، بسیار پرهزینه و از نظر ظرفیت محدود است؛ به همین دلیل، کوچک‌ترین تهدید امنیتی یا احتمال انسداد در این تنگه، زنگ خطر را برای اقتصاد جهانی به صدا درمی‌آورد.

وی افزود: از سوی دیگر، پیوند عمیق امنیت این منطقه با اقتصاد جهانی سبب شده تا خلیج فارس به شدت در برابر تحولات سیاسی آسیب‌پذیر باشد. بروز هرگونه تنش، رقابت‌های تسلیحاتی یا درگیری نظامی در این پهنه آبی، فوراً به شکل‌گیری شوک‌های قیمتی در بازارهای جهانی انرژی منجر می‌شود که تبعات آن افزایش تورم و رکود در اقتصاد بین‌الملل است. 

این کارشناس مسائل سیاسی گفت: به دلیل همین حساسیت‌های در هم‌ تنیده، خلیج فارس همواره به یکی از کانون‌های اصلی تمرکز قدرت‌های نظامی و سیاسی تبدیل شده است. کشورهای فرامنطقه‌ای برای حفظ جریان آزاد انرژی و حمایت از متحدان خود، حضور نظامی پررنگی در قالب پایگاه‌های دریایی و هوایی در این منطقه دارند. این امر به شکل‌گیری یک معماری امنیتی پیچیده و گاه رقابتی منجر شده است که در آن، توازن قوا میان بازیگران منطقه‌ای و قدرت‌های جهانی به صورت مداوم در حال بازتعریف است.

مهدوی‌اطهر عنوان کرد: در یک نگاه کلی، می‌توان گفت که خلیج فارس تنها یک آبراه منطقه‌ای نیست، بلکه قلب تپنده امنیت انرژی و تجارت آزاد جهانی است؛ به گونه‌ای که هرگونه تغییر در معادلات سیاسی و امنیتی آن، امواجی از پیامدهای اقتصادی و راهبردی را به سراسر جهان مخابره می‌کند. 

وی ادامه داد: در کنار همه این ابعاد علمی و اقتصادی و امنیتی و سیاسی، خلیج فارس جلوه‌ای کم‌نظیر از زیبایی طبیعی نیز دارد. رنگ‌های فیروزه‌ای آب در کنار صخره‌های مرجانی، غروب‌های پرشکوه سواحل جنوبی ایران، سکوت جزایر دورافتاده و بوی نمک و جلبک در زمان جزر، فضایی می‌آفریند که همواره الهام‌بخش شاعران، هنرمندان و طبیعت‌دوستان بوده است. آسمان شفاف جنوب، انعکاس نور خورشید بر سطح آرام آب و صدای پیوسته امواج، تصویری از پیوند عمیق انسان با طبیعت در این منطقه را به نمایش می‌گذارد.

عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی اراک گفت: روز خلیج فارس در چنین چارچوبی فرصتی برای بازشناسی این میراث طبیعی و فرهنگی و مقاومت و مبارزه با استکبار است؛ میراثی که در آن تاریخ زمین، تجربه‌های ایثار و مقاومت و مبارزه با استکبار جهانی همراه با تحربه های دریانوردی، مسیرهای تجارت، تنوع زیستی و فرهنگ‌های ساحلی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

وی خاطرنشان کرد: این روز یادآور استقلال و عزت و ارزش‌های علمی، فرهنگی و محیط‌زیستی این پهنه آبی است و اهمیت توجه به حفاظت از آن برای نسل‌های آینده را برجسته می‌کند. خلیج فارس در واقع مجموعه‌ای از تاریخ، تمدنی اصیل ، طبیعت، فرهنگ و دانش بشری است که همچنان در جریان زندگی مردمان منطقه تداوم دارد و به عنوان یکی از مهم‌ترین دریاهای جهان جایگاهی ماندگار در جغرافیا و حافظه تاریخی بشر یافته است.

انتهای خبر/