۶۰ درصد آب استان مرکزی از سفره‌های زیرزمینی تأمین می‌شود

بر اساس اعلام آب منطقه‌ای استان مرکزی، نیاز سالانه آب در استان مرکزی حدود ۹۵ میلیون مترمکعب است. 

در مقابل، مجموع خروجی دو سد اصلی استان یعنی سد کمال صالح و سد الغدیر ساوه بر اساس اعلام گزارش وزارت نیرو از وضعیت سدهای کشور به طور متوسط حدود یک‌هزار و 200 لیتر بر ثانیه برآورد می‌شود. 

این میزان معادل حدود 40 میلیون مترمکعب آب در سال است؛ رقمی که نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از نیاز استان از منابع سطحی قابل تأمین نیست و حدود ۵۷ میلیون مترمکعب، یعنی نزدیک به ۶۰ درصد آب مصرفی استان، از طریق چاه‌ها و منابع زیرزمینی برداشت می‌شود.

با توجه به تامین 60 درصدی نیاز استان از آب‌های زیرزمینی، برداشت از چاه‌های استان احتمالاً به طور متوسط حدود یک هزار و 800 لیتر بر ثانیه برآورد می‌شود.

این ارقام به روشنی نشان می‌دهد که حتی در سالی که ذخایر سدها نسبت به سال قبل بهبود یافته، ساختار تأمین آب استان همچنان ناپایدار بوده و فشار اصلی بر دوش سفره‌های زیرزمینی قرار دارد؛ سفره‌هایی که سرعت تجدیدپذیری آن‌ها بسیار کمتر از میزان برداشت است.

بررسی وضعیت سد کمال صالح، که یکی از منابع اصلی تأمین آب شرب استان به شمار می‌رود، نشان می‌دهد این سد با ظرفیت اسمی ۱۰۰ میلیون مترمکعب در حال حاضر حدود ۲۴ میلیون مترمکعب آب ذخیره دارد.

این در حالی است که در مدت مشابه سال گذشته حجم ذخیره آن حدود ۱۹ میلیون مترمکعب بوده و بنابراین امسال حدود ۵ میلیون مترمکعب افزایش ذخیره مشاهده می‌شود. خروجی متوسط این سد در حال حاضر حدود ۸۰۰ لیتر بر ثانیه برآورد می‌شود.

از سوی دیگر حجم مرده سد کمال صالح طبق اعلام آب منطقه‌ای استان مرکزی ۱۴.۵ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود. بنابراین با در نظر گرفتن ذخیره فعلی ۲۴ میلیون مترمکعب، حاشیه امنیت این سد چندان بالا نیست و در صورت کاهش ورودی‌ها و تداوم مصرف، موجودی مخزن تنها برای چند ماه با دبی فعلی قابل اتکا خواهد بود. 

در سد الغدیر ساوه نیز اگرچه ذخایر نسبت به سال گذشته اندکی افزایش یافته، اما فاصله کم تا حجم مرده همچنان نگرانی‌هایی را ایجاد کرده است. این سد با ظرفیت ۳۰۰ میلیون مترمکعب در حال حاضر تنها حدود ۲۵ میلیون مترمکعب ذخیره دارد و در وضعیت قرمز قرار دارد.

در حالی که حجم مرده آن حدود ۱۸ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود. به بیان دیگر حجم فعال و قابل برداشت این سد حدود ۷ میلیون مترمکعب است. خروجی فعلی سد ساوه نیز حدود ۴۰۰ لیتر بر ثانیه برآورد شده است.

این شرایط نشان می‌دهد که این مخزن از نظر پایداری تأمین آب در ماه‌های گرم سال در وضعیت نسبتاً شکننده قرار دارد.

فرونشست تا ۱۷ سانتی‌متر در سال؛ دشت‌های استان مرکزی در وضعیت هشدار

در کنار محدودیت ذخایر سدها، برداشت گسترده از منابع زیرزمینی نیز پیامدهای بلندمدتی برای استان به همراه دارد. استخراج سالانه بیش از ۵۷ میلیون مترمکعب آب از سفره‌های زیرزمینی به معنای برداشت از ذخایری است که در بسیاری از موارد طی هزاران سال شکل گرفته‌اند.

ادامه این روند می‌تواند منجر به افت شدید سطح ایستابی، بروز پدیده فرونشست زمین، ترک‌خوردگی زیرساخت‌های عمرانی و حتی مرگ تدریجی آبخوان‌ها شود.

فرونشست زمین پدیده‌ای تدریجی و پرهزینه است که در دشت‌های استان مرکزی از جمله اراک، ساوه، زرندیه، فراهان و دلیجان به سطحی نگران‌کننده رسیده و در برخی نقاط، نرخ آن به بیش از ۱۶ سانتی‌متر در سال می‌رسد.

بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد عامل اصلی این پدیده، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی به‌ویژه در بخش کشاورزی و استفاده گسترده از چاه‌ها است؛ روندی که موجب برهم خوردن تعادل طبیعی آبخوان‌ها شده است.

کاهش بارندگی و تغییرات اقلیمی نیز در سال‌های اخیر باعث کاهش تغذیه طبیعی آبخوان‌ها شده و در کنار آن، عدم تعادل میان عرضه و تقاضای منابع آب، شرایط را برای تشدید بحران فرونشست در استان فراهم کرده است.

پیامدهای این وضعیت در برخی مناطق استان به‌وضوح قابل مشاهده است. در شهرستان اراک، افت سطح سفره‌های زیرزمینی موجب شده در بخش‌هایی از شمال این شهرستان نرخ فرونشست زمین به حدود ۱۷ سانتی‌متر در سال برسد؛ موضوعی که می‌تواند در بلندمدت زیرساخت‌های عمرانی، مسیرهای ارتباطی و سکونتگاه‌های این منطقه را با خطر مواجه کند.

وابستگی قابل توجه استان مرکزی به منابع آب زیرزمینی نیز از عوامل تشدیدکننده این وضعیت است. بخش مهمی از آب مورد نیاز استان از طریق ۷۲۶ حلقه چاه تأمین می‌شود؛ اتکایی که در شرایط کاهش بارندگی و افت سطح آبخوان‌ها، فشار بیشتری بر منابع آبی استان وارد کرده و تداوم آن می‌تواند امنیت آبی منطقه را با چالش‌های جدی مواجه کند.

از سوی دیگر کاهش سطح آب‌های زیرزمینی می‌تواند چرخه طبیعی تغذیه سدها را نیز مختل کند. در چنین شرایطی رودخانه‌هایی که پیش‌تر آبخوان‌ها را تغذیه می‌کردند ممکن است به مسیرهای از دست‌دهنده تبدیل شوند؛ به این معنا که بخشی از رواناب ناشی از بارندگی‌های فصلی پیش از رسیدن به مخازن سدها صرف جبران افت سفره‌های زیرزمینی دشت‌های بالادست خواهد شد. این موضوع در نهایت ضریب تبدیل بارش به رواناب را کاهش داده و ذخیره سدها را نیز در سال‌های آینده بیشتر از گذشته تحت تأثیر قرار می‌دهد.

بحران آب استان مرکزی با افزایش برداشت از چاه‌ها حل نمی‌شود

در چنین شرایطی ضرورت تغییر رویکرد از «مدیریت تأمین» به «مدیریت تقاضا» پیش از پیش اهمیت می‌یابد. افزایش برداشت از چاه‌ها یا استفاده از تجهیزات پمپاژ بیشتر تنها راه‌حل کوتاه‌مدت است و نمی‌تواند بحران ساختاری منابع آب را حل کند.

در این میان صنایع بزرگ استان از جمله پالایشگاه و پتروشیمی باید به سمت استفاده از پساب تصفیه‌شده شهری حرکت کنند تا فشار بر منابع آب باکیفیت کاهش یابد.

از سوی دیگر اجرای طرح انتقال آب کوچری به ساوه نیز به عنوان یکی از پروژه‌های مهم تأمین آب استان مطرح است. این طرح هنوز به طور کامل اجرا نشده و برای تکمیل آن حدود دو هزار میلیارد تومان اعتبار مورد نیاز است. بهره‌برداری کامل از این پروژه می‌تواند بخشی از کمبود منابع آب در مناطق شمالی استان را جبران کند.

در مجموع اگرچه افزایش نسبی ذخایر سدهای استان نسبت به سال گذشته نشانه‌ای امیدوارکننده به نظر می‌رسد، اما واقعیت این است که استان مرکزی همچنان در شرایط تنش آبی قرار دارد. فاصله محدود برخی سدها با حجم مرده، وابستگی بالای تأمین آب به چاه‌ها و کاهش تدریجی توان آبخوان‌ها، همگی نشان می‌دهد مدیریت مصرف و اصلاح الگوی بهره‌برداری از منابع آب، دیگر یک انتخاب نیست بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای آینده استان محسوب می‌شود.

در این میان نقش شهروندان نیز کم‌اهمیت نیست. کاهش مصارف غیرضروری، جلوگیری از هدررفت آب در منازل و استفاده بهینه از منابع موجود می‌تواند در عبور از ماه‌های گرم سال نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. منابع آب استان محدود است و حفاظت از آن نیازمند همکاری همگانی و تصمیم‌های جدی مدیریتی است؛ تصمیم‌هایی که امروز گرفته می‌شوند اما آثار آن‌ها آینده نسل‌های بعدی را رقم خواهد زد.

انتهای خبر/